+994512060920
Son illər Azərbaycanda diqqətçəkən hadisələr baş verir. Dövlət qurumları cəmi bir onillik əvvəl ağlasığmaz görünən bir sürətlə rəqəmsallaşdırılır. 10-15 il əvvəl yüksək texnologiyalar sahəsində geridə qalan hesab edilən bir region indi sadəcə fərqi qapatmır — o, dövlət sistemi daxilində rəqəmsallaşmanın tətbiqi üzrə getdikcə daha çox bir uğur hekayəsinə bənzəyir.
Bu dəyişiklik siyasət səviyyəsində baş verdi: təsdiq edilmiş 2026–2028-ci illər üçün Rəqəmsal İnkişafın Sürətləndirilməsi üzrə Tədbirlər Planı xüsusi olaraq myGov və myGov Business ekosistemlərini, Government Cloud inkişafını, məlumat mübadiləsini, API-ləri və bizneslər üçün yeni rəqəmsal mexanizmləri müəyyən edir. Dəyişiklik sənədlərdən kənarda da özünü göstərir. BMT-nin məlumatlarına görə, Azərbaycan 2024-cü ildə Elektron Hökumətin İnkişafı İndeksində (E-Government Development Index) 74-cü yerə yüksəlib və ilk dəfə olaraq çox yüksək EGDI göstəricisinə malik ölkələr qrupuna daxil olub.
Eyni zamanda infrastrukturun özü də dəyişdirilirdi. 2026-cı ilin yanvarında rəqəmsal inkişaf və nəqliyyat nazirinin müavini bildirdi ki, "Onlayn Azərbaycan" layihəsi 2025-ci ilin sonunadək ölkənin demək olar ki, 100%-ni fiber-optik genişzolaqlı internetlə əhatə edib, median sabit internet sürəti isə 2020-ci ildəki təxminən 10 Mbps-dən 2025-ci ilin sonlarında 90 Mbps-ə qədər artıb. Bu kontekst çox şeyi izah edir: dövlət xidmətlərinin rəqəmsallaşdırılması yalnız o zaman nəticə verməyə başlayır ki, dövlətin sadəcə bir portalı yox, kiçik bir qəsəbə və ya kənddəki vətəndaşa çatmaq üçün fiziki imkanları olsun.
Baş verənləri anlamaq üçün biz azərbaycanlı IT sahibkarı, Crocusoft-un təsisçisi, KGroup / BakıKart-ın rəhbəri və rəqəmsal transformasiya üzrə ekspert Rüfət Babakişiyevə müraciət etdik. Crocusoft Custom Software Development, rəqəmsal xidmətlər və həm biznes, həm də dövlət müştəriləri üçün həllərin kəsişməsində fəaliyyət göstərir, KGroup isə rəqəmsal nəqliyyat infrastrukturunda əsas rol oynayır. Crocusoft Ədliyyə Nazirliyi və bələdiyyə platformaları üçün xidmətlərin hazırlanmasında iştirak edib və Rüfət özü müntəzəm olaraq rəqəmsal transformasiyada dövlətin, özəl sektorun və Süni İntellektin rolu barədə çıxışlar edir.
Dövlət xidmətlərinin rəqəmsallaşdırılması və myGov ekosistemi
Dövlət xidmətlərinin rəqəmsallaşdırılması prosesində bütün rəqəmsal xidmətlərin myGov ekosisteminə keçirilməsi böyük bir texnoloji addımdır.
2Digital: Azərbaycan hakimiyyəti indi bütün dövlət rəqəmsal xidmətlərini myGov və myGov Business ekosisteminə keçirməyi planlaşdırır. Kənardan rahat səslənir, lakin bu, tək bir səhvin və ya boşluğun bütün sistemi eyni anda çökdürdüyü bir darboğaza (bottleneck) çevrilə bilərmi?
Rüfət Babakişiyev: Nə baş verdiyini anlamaq üçün Azərbaycanın rəqəmsallaşmaya necə başladığını ümumi cizgilərlə sizə izah etməliyəm. Bu, son onillikdə inkişaf edir, lakin əsl sürətini 2020-ci ildən sonra yığdı. Pandemiya başlayanda onlayn xidmətlərə tələbat kəskin şəkildə artdı və bu, öz bəhrəsini verməyə başladı.
Təkcə bizim şirkətimiz Ədliyyə Nazirliyi, gömrük, Gömrük Komitəsi və daxili işlər orqanları və bir neçə digər dövlət qurumu üçün tətbiqlər hazırlayıb. Onların heç biri sadəcə "görüntü xətrinə" edilən işlər olmadı — hamısı həqiqətən tələbat olan məhsullara çevrildi. Bu vacibdir: hər bir tətbiq öz dəyərini müstəqil şəkildə sübut etdi.
Müəyyən bir nöqtədə hökumət fərqli qurumların ayrı-ayrı rəqəmsal ofislərini vahid bir platformada — MyGov adlandırdıqları platformada — birləşdirməyin vaxtının çatdığını anladı. Bunun nə qədər effektiv olacağını nəticələrdən görəcəyik. MyGov tətbiqi yüzlərlə xidməti özündə birləşdirə bilər, ancaq onların yarısı pis işləyərsə və ya istifadəçilər tərəfindən mənimsənilməzsə, üzərində yenidən işləməli çox şey olacaq. Bu cür proqram təminatlarında ən böyük əhəmiyyət daşıyan amil, onlayn işləmək təcrübəsi az olan və ya heç olmayan insanların onu nə qədər asanlıqla mənimsəməsi və istifadə etməsidir.
Dövlət qurumları üçün tətbiqlər qurarkən hər dəfə özümüzü minimal rəqəmsal təcrübəsi olan — regionlarda, ucqar bir kənddə yaşayan birinin yerinə qoyuruq. İlk növbədə öyrənilməli olan User Experience məhz budur, çünki tətbiq prosesində düzgün qurulması ən çətin və ən vacib olan odur. Xoşbəxtlikdən, bu gün MyGov konsolidasiya layihəsini həyata keçirmək üçün kifayət qədər tətbiqlər və təcrübəli developerlər var. Bottleneck effektindən qaçmağın ən yaxşı yolu isə sistemi elə konfiqurasiya etməkdir ki, ehtiyac olduqda ayrı-ayrı xidmətlər müstəqil fəaliyyət göstərə bilsin. Bunu su alan bir gəmi kimi düşünün: onun elə arakəsmələri var ki, gəmi suyun üzündə qalıb hərəkətə davam edərkən zədələnmiş hissəni təcrid etməyə imkan verir.
Rəqəmsal transformasiya prosesindəki əsas çətinliklər
Rəqəmsal transformasiya təcrübəsində köhnə vərdişlərin və qanunvericiliyin dəyişdirilməsi texnoloji problemlərdən daha böyük maneələr yaradırdı.
2Digital: Sizin şirkətiniz Ədliyyə Nazirliyi üçün həllər, o cümlədən "Mobil Notariat", həmçinin bələdiyyələr üçün portallar üzərində işləyib. Təcrübədə dövlətin rəqəmsallaşdırılmasının ən çətin tərəfi nə oldu?
Rüfət Babakişiyev: Burada qeyd etməli olduğumuz vacib bir məqam odur ki, azərbaycanlı dövlət qulluqçuları arasında nəsillərin dəyişməsi baş verib. Çoxlu gənc kadrlar gəlib — və onların 30-40%-i özəl biznesdə yüksək idarəetmə səviyyəsində özlərini sübut etdikdən sonra dövlət idarəçiliyinə keçiblər. Onların hamısı müasir təhsilə malikdir. Təbii olaraq, texnologiya ilə rahat işləyirlər və proseslərin modernləşdirilməsində və rəqəmsallaşmanın geniş şəkildə tətbiqində həqiqətən maraqlıdırlar.
Onlar dövlətlə cəmiyyət arasındakı münasibətlərə dair düşüncə tərzini kökündən dəyişdilər. Onlayn xidmətlər təkcə bürokratiyanı azaltmır — onlar həm də nəzəri cəhətdən belə korrupsiyanın baş verə biləcəyi imkanları əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırır. Əlbəttə, çətinliklər də var idi.
Birincisi, köhnəlmiş qanunvericilik idi. Onların böyük hissəsi 1990-cı illərə aid idi və müasir texnoloji reallıqlardan çox geridə qalmışdı. Bu vəziyyət əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdi: normativ-hüquqi baza kifayət qədər qısa müddətdə müasir standartlara uyğunlaşdırıldı.
İkincisi, e-hökumətin effektiv işləyə biləcəyinə sadəcə inanmayan bəzi orta və aşağı səviyyəli dövlət qulluqçularının müqaviməti idi. Bəziləri skeptik yanaşırdı, digərləri isə prosesləri yeni standartlara uyğunlaşdırmaqda istəksiz idilər — yenilikləri sevməyən insanlar hər zaman çox olur.
Amma bu, aşılması ən asan maneə oldu. Mən müşahidə etdim ki, bir ölkənin ali rəhbərliyi düzgün yolda olduğuna əmin olduqda və dəyişiklikləri israrla tələb etdikdə, sistem kifayət qədər sürətlə transformasiya olmağa başlayır.
Ümumiyyətlə, yeniliklər Azərbaycanda sürətlə tətbiq olunur, çünki burada insanlar texnologiyaya böyük həvəs göstərirlər. Mobil əhatə dairəsi çox yüksəkdir, müasir smartfonlar — xüsusilə iPhone-lar — çox populyardır. Son üç il ərzində Rəqəmsal İnkişaf Nazirliyi sözün əsl mənasında ölkənin hər bir kəndinə fiber-optik bağlantı gətirən böyük bir layihə həyata keçirib.
İndi bunu təsəvvür edin: bir tərəfdə əla internet əhatəsi, digər tərəfdə dövlət xidmətləri tətbiqləri üçün sadə, intuitiv interfeys. Bu kombinasiya hətta ucqar bölgələrdə belə istifadəçi sayında partlayışa səbəb oldu. Crocusoft bir-birinin ardınca tətbiqlər üzərində işləyərkən məndən dəfələrlə soruşurdular: "Niyə bunu daha qəliz və cilalanmış etmək əvəzinə bu cür qurdunuz?" Mənim cavabım həmişə eyni idi: əsas məqsəd ucqar bir kənddəki babanın smartfonu əlinə alıb onu asanlıqla başa düşməsidir.
Zamanla gözlənilməz bir dinamika yarandı: dövlət qurumları kimin rəqəmsallaşmanı daha sürətli və daha yaxşı tətbiq edə biləcəyi ilə bağlı bir-biri ilə rəqabət aparmağa başladılar.
Vahid platforma və süni intellektin tətbiqi
Vahid platforma yaradılması prosesində düzgün idarəetmə və hüquqi xidmətlərdə süni intellektin inteqrasiyası ən həssas mövzulardandır.
2Digital: Bu gün hökumət daha irəli gedir və bütün xidmətləri tək bir platformada birləşdirmək ideyası var — bunun perspektivləri nələrdir?
Rüfət Babakişiyev: Düzünü desəm, hələ bilmirəm, çünki indiyə qədər məhz bu layihəyə dəvət almamışam. Əsas məsələ bu cür layihələrin icrasında təcrübəsi olan peşəkar praktiklərdən ibarət bir komanda yığmaqdır. Düşünürəm ki, burada güclü Project Management komandası və fərqli dövlət qurumları ilə koordinasiyanı qura bilmək bacarığı çox daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Qısaca desək, bu halda prosesi düzgün idarə etmək kod yazmaqdan belə daha vacibdir.
2Digital: Siz həmçinin hüquqla bağlı tətbiqlər üzərində də işləmisiniz. Bu, hallüsinasiyaların xüsusilə təhlükəli olduğu bir sahədir. Bu xidmətlər artıq AI inteqrasiya etməyə başlayır. Hüquq xidmətlərində AI-nin səhv etməyə başlamaması üçün hansı təhlükəsizlik tədbirləri görülməlidir?
Rüfət Babakişiyev: Bu AI-nin işlədiyi yüksək keyfiyyətli Dataset olduqca vacibdir. O, öz iş axını ilə birlikdə şərti olaraq "law as code" adlandırıla biləcək bir vəziyyət yaratmalıdır; yəni burada bütün prosesləri tənzimləyən yeganə mənbə hüquqi normadır. Bu sadə bir məsələ deyil — məsələn, bizim yaratdığımız eGov sistemində 50.000-dən çox sənəd var...
Kiber təhlükəsizlik və əldə olunan ən böyük təsir
Kiber təhlükəsizlik tədbirlərinin gücləndirilməsi və rəqəmsallaşmanın ucqar bölgələrə çatması dövlət layihələrinin ən böyük uğurlarından biridir.
2Digital: Azərbaycanda Government Cloud, vahid e-Hökumət İnformasiya Sistemi və kiber müdafiənin gücləndirilməsi barədə danışılır. Sizcə, dövlət qurumları rəqəmsallaşmanın eyni zamanda risk, data və Cybersecurity idarə olunması demək olduğunu həqiqətən anlayırlarmı?
Rüfət Babakişiyev: Azərbaycanın güclü təhlükəsizlik xidmətləri var. Onlar rəqəmsallaşma konsepsiyasını çox tez mənimsədilər — və bununla birlikdə gələn riskləri də eyni sürətlə anladılar. Bu gün demək olar ki, hər bir dövlət qurumunun öz Cybersecurity komandası var. Bundan əlavə, dövlət sistemləri üzrə kiber təhlükəsizliyi mütəmadi olaraq audit edən üç qurum mövcuddur. Bunlar: Xüsusi Rabitə və İnformasiya Təhlükəsizliyi Dövlət Xidməti, Milli Kibertəhlükəsizlik Mərkəzi və Elektron Təhlükəsizlik Xidmətidir. Mən görürəm ki, son illərdə getdikcə daha çox dövlət və özəl şirkət kiber təhlükəsizlik infrastrukturuna vəsait yatırır və bu, ümidvericidir.
2Digital: Siz bələdiyyə xidmətləri, hüquq platformaları və hətta polis mobil tətbiqi ilə işləmisiniz. Bizə deyin — işinizin ən böyük təsirini hansı məqamda gördünüz?
Rüfət Babakişiyev: Bəlkə də təkrarlayıram, amma bu həqiqətən önəmlidir. Mənim üçün etdiyimiz işin ən aydın ölçüsü, ucqar kənddə yaşayan birinin tətbiq istifadəyə verildikdən sonra ondan effektiv şəkildə istifadə etməyə başlamasıdır. Vəziyyəti təsəvvür edin: çox deyil, bir müddət əvvəl həmin şəxs sadəcə bircə sənədi təhvil vermək üçün 10-30 kilometr uzaqlıqdakı rayon mərkəzinə getməli olurdu. Oraya çatdıqda, saatlarla növbədə otura və sonda səhv sənəd gətirdiyini öyrənə bilərdi. Bəzən bu, bir neçə gün ard-arda baş verirdi.
Bu gün ucqar bölgələrdəki insanların müraciət və sənədləri dərhal onlayn göndərdiyini görürəm. Bu, onlara inanılmaz dərəcədə vaxt qazandırır. Əlbəttə, hər gün Bakıda yüz minlərlə insanın tətbiqlərimizdən istifadə etməsi sevindiricidir. Amma onların texnologiyadan çox uzaq olan insanlara çatması və onlar üçün həqiqətən faydalı olması — mənim əsl qürur duyduğum şey budur.
Özəl sektorla əməkdaşlıq və hökumətin tənzimləyici rolu
Özəl sektorla əməkdaşlıq modelində inkişaf prosesi sürətlənir, lakin dövlət qurumlarının prosesə aktiv cəlb olunması şərtdir.
2Digital: Azərbaycan rəqəmsallaşmada dövlət və özəl sektor arasında daha sıx əməkdaşlığa doğru açıq şəkildə irəliləyir. Hökumət hansı funksiyaları özündə saxlamalı və hansılarını özəl texnologiya şirkətlərinə verə bilər?
Rüfət Babakişiyev: Mən dəfələrlə demişəm ki, hökumət hər zaman yalnız tənzimləməyə (regulyasiyaya) fokuslanmalıdır. Proqram təminatı yazmağa, developer və ya mühəndis rolunda çıxış etməyə deyil — özəl podratçılarla işləməyi aydın, şəffaf və proqnozlaşdırıla bilən edən qanunvericilik və şərtlər yaratmağa.
Niyə belə işləməlidir? Çünki özəl şirkət sadəcə büdcəni xərcləməkdənsə, keyfiyyətli məhsul təqdim etməkdə hər zaman daha çox maraqlıdır. Əgər onun öz hökuməti ilə iş təcrübəsi uğurlu olarsa, digər ölkələr də bu proqram təminatı ilə maraqlana bilər — bu isə adətən yaxşı müqavilələr deməkdir. Dünyadakı layihələrin 70%-dən çoxunun mənbəyi dövlət qurumlarıdır. Onlar açıq ara ən böyük müştərilərdir.
Bununla belə, hər şeyi özəl şirkətə təhvil verib, onun sadəcə dürüst, açıq və mümkün olan ən yaxşı işi görməyə motivasiyalı olacağına güvənmək qətiyyən olmaz. Dövlət qurumları üçün tətbiqlər yaradarkən, biz onlardan hər zaman layihədə həqiqətən maraqlı olan və özünü tamamilə bu işə həsr etməyə hazır olan bir neçə nümayəndə ayırmalarını istəmişik — hansılar ki, prosesi inkişaf etdikcə izləyəcək, tənzimləyəcək və hər şeyə nəzarət edəcəklər.
Bizim fikrimizcə, bu, qarşılıqlı faydalı bir tənzimləmədir: bir tərəfdə öz qurumlarındakı bürokratik və biznes proseslərini dərindən anlayan məmurlar; digər tərəfdə isə texnologiya tərəfini dərindən bilən bizlər.
