Crocusoft | Veb Əlçatanlıq (Accessibility) Nədir? Saytı Hər Kəs Üçün Necə Əlçatan Etmək Olar
Müxtəlif cihazlarda əlçatan veb sayt interfeysi: klaviatura naviqasiyası, yüksək kontrast və screen reader
Texnologiya 6 MIN READ 16.11.2026 08:37:25

Veb Əlçatanlıq (Accessibility) Nədir? Saytı Hər Kəs Üçün Necə Əlçatan Etmək Olar

Tutaq ki, saytınıza daxil olan istifadəçi siçan istifadə edə bilmir. Çünki əli zədəlidir, ya da motor çətinliyi var. Yaxud ekranı görə bilmir və səhifəni screen reader ilə dinləyir. Yaxud rəng korluğu var və qırmızı-yaşıl fərqini ayırd edə bilmir. Bu istifadəçilər sizin saytda sifariş verə, forma doldura, qiymətə baxa bilərmi?

Çox saytda cavab "yox"dur, və biznes bunu çox vaxt bilmir. Çünki sayt dizayner və proqramçı üçün yaxşı görünür, test də onların öz cihazında, öz bacarıqları ilə aparılıb. Veb əlçatanlıq bu boşluğu bağlamaq üçündür. Bu yazıda onun nə olduğunu, hansı standartlara əsaslandığını və saytınızda konkret hansı addımları atmaq lazım olduğunu sadə şəkildə izah edəcəyik.

Veb Əlçatanlıq Nədir?

Veb əlçatanlıq saytın mümkün qədər çox insan tərəfindən istifadə oluna bilməsidir. Buraya görmə, eşitmə, hərəkət və idrak ilə bağlı fərqli ehtiyacı olan insanlar daxildir. Eyni zamanda müvəqqəti və situasiya ilə bağlı hallar da var: qolu gipsdə olan adam, günəş işığında telefona baxan adam, səs aça bilməyən ictimai yerdəki adam.

Əlçatanlıq təkcə "xüsusi qrup üçün əlavə funksiya" deyil. Düzgün qurulmuş saytın hamı üçün daha rahat olması deməkdir.

WCAG Nədir?

Əlçatanlığın beynəlxalq standartı W3C-nin hazırladığı WCAG (Web Content Accessibility Guidelines) sənədidir. Hazırda ən yeni versiya WCAG 2.2-dir. Standart dörd əsas prinsipə əsaslanır, onları qısaca POUR adlandırırlar:

  • Perceivable (qavranıla bilən): məlumat istifadəçinin hiss edə biləcəyi formada təqdim olunmalıdır. Məsələn, şəkilin mətn alternativi olmalıdır.
  • Operable (idarə oluna bilən): sayt klaviatura ilə və digər vasitələrlə istifadə oluna bilməlidir.
  • Understandable (başa düşülən): mətn və interfeys aydın olmalı, səhvlər başa düşülən şəkildə izah edilməlidir.
  • Robust (möhkəm): sayt müxtəlif brauzer və köməkçi texnologiyalarla düzgün işləməlidir.

Üç Uyğunluq Səviyyəsi

SəviyyəMənası
AMinimum səviyyə. Köməkçi texnologiyaların özü aşa bilmədiyi əsas maneələri aradan qaldırır.
AAA səviyyəsinin bütün tələbləri və əlavə tələblər. Bəzilərinə daha çox iş və dizayn dəyişikliyi lazım ola bilər.
AAAƏn yüksək səviyyə. Bəzi tələbləri bütün məzmun üçün yerinə yetirmək mümkün olmaya bilər.

Əksər saytlar üçün hədəf AA səviyyəsidir. Praktikada ilk məqsəd budur: saytı AA səviyyəsinə yaxınlaşdırmaq.

WCAG 2.2-də Nə Yeni Oldu?

W3C-nin məlumatına görə, WCAG 2.2-yə doqquz yeni meyar əlavə edilib və köhnə 4.1.1 Parsing meyarı silinib. AA səviyyəsinə aid olan əsas yeniliklər bunlardır:

  • Focus Not Obscured (Minimum): klaviatura ilə fokuslanmış element başqa elementin (məsələn, yapışqan başlıq və ya cookie banneri) altında tam gizlənməməlidir.
  • Dragging Movements: sürükləmə ilə görülən işin sürükləməsiz alternativi olmalıdır.
  • Target Size (Minimum): kliklənən elementlər ən azı 24 x 24 CSS piksel olmalıdır. Aralıq və digər hallar üçün istisnalar var.
  • Accessible Authentication (Minimum): giriş zamanı istifadəçidən mürəkkəb idrak testi (məsələn, yaddaşa əsaslanan tapmaca) tələb olunmamalıdır.

A səviyyəsində isə Consistent Help (kömək mexanizmi səhifələrdə eyni yerdə olmalıdır) və Redundant Entry (eyni məlumat təkrar-təkrar soruşulmamalıdır) əlavə edilib.

Saytda Ən Çox Rast Gəlinən Əlçatanlıq Problemləri

1. Rəng kontrastı

Boz fon üzərində açıq boz mətn dizaynda zərif görünür, amma bir çox insan üçün oxunmazdır. WCAG 1.4.3 meyarı AA səviyyəsində adi mətn üçün ən azı 4.5:1, böyük mətn üçün 3:1 kontrast nisbəti tələb edir. Böyük mətn 18 pt və ya 14 pt qalın yazı deməkdir (təxminən 24 və 18.5 piksel). Nisbət yuvarlaqlaşdırılmır: 4.499:1 tələbi ödəmir. Loqotip mətni və deaktiv düymələr bu qaydadan istisnadır.

2. Şəkillərdə alt mətn olmaması

Screen reader şəkli oxuya bilmir, yalnız alt mətni oxuyur. Məhsul şəkli, loqotip və ya məlumat verən qrafik üçün qısa və mənalı təsvir yazmaq lazımdır. Yalnız bəzək üçün olan şəkillərin alt mətni boş buraxılmalıdır ki, screen reader onları keçsin. Alt mətn eyni zamanda sayt performansı və SEO baxımından da yaxşı vərdişdir.

3. Klaviatura ilə istifadə olunmaması

Siçan istifadə edə bilməyən insanlar Tab, Enter və ox düymələri ilə gəzir. Əgər menyu yalnız üzərinə gələndə açılırsa, ya da düymələr div elementi ilə düzəldilibsə, bu istifadəçilər saytdan istifadə edə bilmir. Hər interaktiv elementə klaviatura ilə çatmaq, onu aktivləşdirmək və fokusun görünməsi lazımdır. Elə dizayn etməyin ki, fokus çərçivəsi (outline) tamamilə silinsin.

4. Formalarda etiket olmaması

Yalnız placeholder ilə işarələnmiş sahələr istifadəçi yazmağa başlayanda yoxa çıxır və screen reader üçün aydın olmur. Hər sahənin ayrıca, görünən etiketi (label) olmalıdır. Səhv mesajı da yalnız qırmızı rənglə yox, mətnlə izah edilməlidir. Məsələn, "Telefon nömrəsi yanlış formatdadır. Nümunə: 050 123 45 67."

5. Yalnız rəngə əsaslanmaq

"Məcburi sahələr qırmızıdır" və ya "uğurlu ödəniş yaşıldır" kimi məlumat rəng korluğu olan insanlar üçün itir. Rəngə həmişə mətn, ikon və ya digər göstərici əlavə edin.

6. Başlıq strukturunun pozulması

Başlıqlar (H1, H2, H3) yalnız şrift ölçüsünü dəyişmək üçün yox, məzmunun strukturunu göstərmək üçün istifadə olunmalıdır. Screen reader istifadəçiləri çox vaxt səhifəni başlıqlarla gəzir. Düzgün başlıq strukturu həm onlara, həm də axtarış sistemlərinə kömək edir.

7. Anlaşılmaz link mətnləri

"Ətraflı", "Buraya klik edin" kimi linklər kontekstdən çıxarılanda mənasızdır. "Mobil tətbiq qiymətləri haqqında ətraflı" kimi mətn həm screen reader istifadəçisi, həm də axtarış sistemi üçün aydındır.

8. Video və audioda alt yazıların olmaması

Video məzmunu üçün subtitr, audio üçün transkript təqdim etmək eşitmə çətinliyi olan və ya səsi aça bilməyən istifadəçilər üçün vacibdir.

9. Çox kiçik klik sahələri

Mobil cihazda bir-birinə yapışmış kiçik düymələr əl titrəməsi olan və ya iri barmaqlı istifadəçilər üçün problem yaradır. WCAG 2.2-nin Target Size meyarı bunu 24 x 24 CSS piksel minimumu ilə tənzimləyir.

10. Dil atributunun olmaması

Səhifənin dili HTML-də düzgün göstərilməlidir. Bu, screen reader-in mətni düzgün tələffüzlə oxumasına kömək edir. Çoxdilli saytlarda hər dil versiyasında öz dil kodu olmalıdır.

Əlçatan Sayt Üçün Əsas Qaydalar

  • Əvvəlcə standart HTML elementlərindən istifadə edin. Düymə üçün button, link üçün a, başlıq üçün h1-h6, siyahı üçün ul və ol. Brauzer və köməkçi texnologiyalar bu elementləri onsuz da düzgün tanıyır. ARIA atributları yalnız standart element kifayət etməyəndə lazım olur.
  • Səhifənin əvvəlində "əsas məzmuna keç" linki qoyun. Klaviatura istifadəçisi hər səhifədə uzun menyunu Tab ilə keçməli olmasın.
  • Mətni böyütməyə icazə verin. Dizayn istifadəçi mətn ölçüsünü artıranda sınmamalıdır.
  • Avtomatik oynayan video, səs və sürüşən bannerləri məhdudlaşdırın və ya dayandırmaq imkanı verin.
  • Modal pəncərə və açılan menyularda fokusu düzgün idarə edin. Pəncərə açılanda fokus ora keçməli, bağlananda geri qayıtmalıdır.
  • Vaxt limiti olan əməliyyatlarda xəbərdarlıq edin və vaxtı uzatmaq imkanı verin.

E-ticarət və Ödəniş Səhifələri

Əlçatanlığın biznes təsiri ən çox satış səhifələrində görünür. Səbət, ünvan formu və ödəniş mərhələsi əlçatan deyilsə, istifadəçi sifarişi tamamlaya bilmir. Bu mərhələlərdə etiketlər, səhv mesajları, klaviatura ilə keçid və fokus idarəsi xüsusilə vacibdir. WCAG 2.2-dəki Redundant Entry və Accessible Authentication meyarları da məhz bu axınlara aiddir. Onlayn ödəniş sistemi qurarkən interfeysin əlçatanlığını da planlaşdırmaq lazımdır. Satışları artırmaq üçün digər addımlar e-ticarət saytı ilə satışları artırmaq yazımızda var.

Əlçatanlığı Necə Yoxlamaq Olar?

Əlçatanlıq yoxlaması üç qatda aparılır:

  1. Avtomatik alətlər: Lighthouse, axe və WAVE kimi alətlər kontrast, alt mətn və etiket kimi əsas səhvləri tapır. Amma bunlar bütün problemləri tutmur, çünki məsələn, alt mətnin mənalı olub-olmadığını alət yoxlaya bilməz.
  2. Klaviatura testi: Siçanı kənara qoyun və Tab düyməsi ilə bütün saytı gəzin. Hər elementə çatmaq, fokusu görmək və hər əməliyyatı tamamlamaq mümkündürmü?
  3. Screen reader ilə test: NVDA (Windows), VoiceOver (Mac və iPhone) və TalkBack (Android) kimi alətlərlə əsas istifadə ssenarisini keçin. İdeal halda bunu əlilliyi olan real istifadəçilərlə də sınayın.

Hüquqi Tərəf

Bəzi ölkələrdə əlçatanlıq qanunla tələb olunur. Məsələn, Avropa İttifaqının European Accessibility Act sənədi 28 iyun 2025-ci ildən tətbiq edilə bilir və e-ticarət xidmətlərini, istehlakçı bank xidmətlərini və bir sıra digər məhsul və xidmətləri əhatə edir. Bir hüquqi icmala görə, 10-dan az işçisi və 2 milyon avrodan az dövriyyəsi olan mikrobiznesləri bəzi tələblərdən azad edir. Cərimələri üzv dövlətlər müəyyən edir.

Əgər Avropaya satış edirsinizsə və ya Avropa müştəriləriniz varsa, bu sizə aid ola bilər. Konkret vəziyyətiniz üçün hüquq məsləhətçisi ilə məsləhətləşin, bu yazı hüquqi məsləhət əvəzi deyil. Azərbaycanın daxili qanunvericiliyi ilə bağlı konkret tələblər üçün də rəsmi mənbələrə və mütəxəssisə müraciət etmək lazımdır.

Əlçatanlıq və Biznes Faydası

  • Daha geniş auditoriya: Saytı istifadə edə bilməyən insanları itirmirsiniz.
  • Daha yaxşı istifadəçi təcrübəsi: Aydın etiket, yaxşı kontrast və sadə naviqasiya hamıya kömək edir. Bu, UI/UX dizaynın də əsas prinsipidir.
  • SEO ilə üst-üstə düşən sahələr: Düzgün başlıq strukturu, alt mətn, aydın link mətni və semantik HTML axtarış sistemləri üçün də faydalıdır.
  • Hüquqi riskin azalması: Xüsusən Avropa bazarına çıxan şirkətlər üçün.
  • Brend imici: Əlçatan sayt şirkətin istifadəçiyə hörmətini göstərir.

Ən Çox Edilən Səhvlər

  • Əlçatanlığı sonda "əlavə etmək": Dizayn və arxitektura bitəndən sonra düzəltmək həmişə bahalıdır. Əvvəldən planlaşdırın.
  • Hazır "əlçatanlıq plaginləri"nə güvənmək: Saytın üstünə qoyulan widget əsas koddakı problemləri adətən həll etmir.
  • Yalnız avtomatik test etmək: Alətlər yalnız problemlərin bir hissəsini tapır.
  • Placeholder-i etiket əvəzi istifadə etmək.
  • Fokus çərçivəsini silmək: Dizayn xatirinə klaviatura istifadəçisini naviqasiyasız qoymaq.
  • Mobil cihazı unutmaq: Kiçik klik sahələri və sürüşdürmə ilə məcburi əməliyyatlar.
  • Bir dəfə yoxlayıb unutmaq: Yeni səhifə və funksiya əlavə olunanda yoxlama təkrarlanmalıdır.

Necə Başlamaq Olar?

  1. Ən vacib səhifələri seçin: ana səhifə, məhsul və ya xidmət səhifəsi, əlaqə forması, səbət və ödəniş.
  2. Avtomatik alətlə ilkin yoxlama aparın və ən ağır səhvləri (kontrast, alt mətn, etiketlər) düzəldin.
  3. Klaviatura ilə bütün əsas ssenarini keçin.
  4. Screen reader ilə ən azı bir əsas yolu sınayın.
  5. Dizayn sisteminizdə rəng, düymə ölçüsü və fokus üslubu üçün qaydalar yazın ki, yeni səhifələr avtomatik uyğun olsun.
  6. Yeni funksiyaları buraxmazdan əvvəl əlçatanlıq yoxlamasını qəbul meyarlarına əlavə edin.
  7. Hədəf səviyyəni (məsələn, WCAG 2.2 AA) müəyyən edin və vaxtaşırı yenidən yoxlayın.

Layihə yenidən dizayn və ya yeni sistem mərhələsindədirsə, əlçatanlığı ilkin tələblərə daxil etmək ən ucuz yoldur. Bu cür qərarlar adətən fərdi proqram təminatı layihələrinin planlaşdırma mərhələsində verilir.

Tez-tez Verilən Suallar

Əlçatanlıq yalnız əlilliyi olan insanlar üçündürmü?
Xeyr. O, müvəqqəti məhdudiyyəti olan, yaşlı və ya çətin şəraitdə (parlaq işıq, səs-küylü mühit) saytdan istifadə edən insanlara da kömək edir. Əsl məqsəd saytı mümkün qədər çox insan üçün işlək etməkdir.

Hansı WCAG səviyyəsini hədəf seçməliyəm?
Əksər saytlar üçün AA səviyyəsi tövsiyə olunur. A səviyyəsi minimumdur, AAA isə bütün məzmun üçün mümkün olmaya bilər.

Əlçatanlıq plaginləri kifayətdirmi?
Adətən yox. Plagin əlavə interfeys yarada bilər, amma əsas kodda olan strukturlu problemləri çox vaxt həll etmir. Düzgün HTML və dizayn əsas yoldur.

Əlçatanlıq saytı bahalaşdırırmı?
Əvvəldən planlaşdırılanda xərc nisbətən kiçik olur. Hazır sayt üçün sonradan düzəltmək isə daha çox iş tələb edir.

Əlçatanlıq SEO-ya kömək edirmi?
Bəzi sahələr üst-üstə düşür: başlıq strukturu, alt mətn, aydın link mətni və semantik HTML. Amma əlçatanlıq reytinq üçün yeganə şərt deyil və nəticəni vəd etmək olmaz.

Saytımın əlçatan olduğunu necə bilərəm?
Avtomatik alətlərlə, klaviatura ilə və screen reader ilə yoxlayın. Əgər imkanınız varsa, əlilliyi olan istifadəçilərlə də sınaqdan keçirin.

Nəticə

Veb əlçatanlıq saytı hər kəs üçün işlək etmək deməkdir. WCAG standartı bunun üçün aydın çərçivə verir, əksər saytlar üçün isə real hədəf AA səviyyəsidir. Kontrast, alt mətn, klaviatura ilə istifadə, düzgün formalar və aydın struktur kimi sadə addımlar problemlərin böyük hissəsini aradan qaldırır. Ən vacibi bunu layihənin əvvəlində nəzərə almaq və yeni səhifələr əlavə olunduqca təkrar yoxlamaqdır.

Saytınızın əlçatanlıq baxımından vəziyyətini yoxlamaq və ya yeni layihədə əlçatanlığı ilkin tələblərə daxil etmək istəyirsinizsə, Crocusoft komandası ilə əlaqə saxlayın. Əsas səhifələrinizi birlikdə nəzərdən keçirib prioritetləri müəyyən edək.